“พิธีเอฺยาเอาฮูปเอาฮอย”

เอาฮูบเอาฮอย ของชาวผู้ไท
ประเพณีพิธีกรรมเก่าๆ ที่สืบทอดกันในกลุ่มชาวบ้าน เป็นเรื่องราวการเสี่ยงทายที่สะท้อนให้เห็นร่องรอยความเชื่อเรื่องการกำเนิดและความอุดมสมบูรณ์ ไม้แกะสลักรูปอวัยวะเพศชาย เหง้ากล้วยแกะเป็นอวัยวะเพศหญิง ถูกมัดติดกัน สัญลักษณ์เพื่อความร่มเย็นเป็นสุขและความอุดมสมบูรณ์ของชาติพันธุ์ผู้ไท

b_d3x8871

เอาฮูปเอาฮอย เป็นพิธีเกี่ยวเนื่องกับความอุดมสมบูรณ์ที่เก่าแก่ของชาวผู้ไท จัดทำขึ้นในประเพณีบุญเดือนหก หรือบุญพระเวสสันดรฟังเทศมหาชาติ ซึ่งในอดีตจะทำ ๓ ปีติดต่อกัน แล้ว เว้น ๑ ปี เรียกว่า “สองปีฮาม สามปีคอบ”

เอาฮูปเอาฮอย คือ เอารูปเอารอย หมายถึง พิธีเอฺยา (เอฺยา ออกเสียงว่า เหยา แปลว่า เยียวยา รักษา ด้วยวิธีการเสี่ยงทาย) เสี่ยงทายของชาวผู้ไท เพื่อค้นหาค้นหาอวัยวะเพศชาย (ฮูป) จำลองทำจากไม้หมากเยา (ไม้สบู่ดำ) และอวัยวะเพศหญิง (ฮอย) ทำด้วยเหง้าต้นกล้วยที่ผูกมัดติดกันแล้วนำฝังดินไว้แล้วทำพิธีเสี่ยงทาย เพื่อทำนายความอุดมสมบูรณ์ของพืชพันธุ์ ธัญญาหาร และทำนายเหตุการณ์บ้านเมืองอันจะเกิดขึ้นในอนาคต ของผู้คนในหมู่บ้าน การประกอบพิธีมี ๒ วัน วันเเรก เรียกว่า “มื้อโฮม” ในวันนี้ คณะผู้ประกอบพิธีจะไปเชิญหมอเอฺยาผู้ที่เป็นผู้ทำพิธี มาตระเตรียมคาย (เครื่องที่ใช้ประกอบพิธีเอฺยาเอาฮูปเอาฮอย) เรียกว่า “สร้างเครื่อง”

ประกอบด้วย
๑.ฮูป หรือ แบ้นหมากเยา (อวัยวะเพศชายทำจากไม้สบู่ดำ)
๒.ฮอย (อวัยวะเพศหญิงทำจากเหง้าต้นกล้วย)
๓.อองเต่า กระดองเต่าสำหรับรินเหล้าให้ผู้คน และหมอเอฺยากิน
๔.เต่า (เครื่องสำหรับเสี่ยงทายมีในถึง อวัยวะเพศหญิง มีลักษณะเหมือนของเล่นทรงตัวของเด็ก มีแขนยื่นออกด้านข้างทั้ง ๒ มีแกนทำจากเหง้าต้นกล้วยให้มีลักษณะเหมือน แตด เรียกว่า “หนอแตด หรือ โหน่ยแตด”)
๕.เมล็ดฝ้าย
๖.บั้งทิงบรรจุเหล้าสาโท
๗.เปาเหล้า (รูปร่างค้ายน้ำเต้าลูกยาวทำจากไม้ตะแบกไว้สำหรับใส่เหล้ากลั่น เป็นเครื่องเล่นบุญมาแต่โบราณของผู้ไท)
๘.ขัน ๕
๗.หมากตุ้มหมายันต์ (สร้อยสังวาลทำจากฝ้าย มัดร้อยอวัยวะเพศชายเล็กๆเรียงกัน)
๙.ตะกร้าที่ใช้บรรจุเครื่องคาย
๑๐.หนอ (หนอ แปลว่า เสียม) ใช้สำหรับให้นายพรานขุดเอาฮูปฮอยที่เสี่ยงทายเจอ

เมื่อตระเตรียมคายเรียบร้อยแล้ว คณะหมอเหยา ซึ่งประกอบด้วย
๑.หมอเอฺยา ผู้เป็นหัวหน้าพาประกอบพิธีเป็นผู้อาวุโสในหมู่บ้านที่เป็นหมอเอฺยา ที่รับหน้าที่โดยความเห็นสมควรของหมอเอฺยารุ่นก่อนไม่จะเป็นต้องสืยสายตระกูล
๒.ลุเล้ง (ลุเล้ง แปลว่า ลูกเลี้ยง) คือ คนที่จะสืบทอดเป็นผู้ทำพิธีต่อหมอเอฺยา ลูกเลี้ยงนี้จะต้องเป็นบุคคลที่หมอเอฺยาได้พิจารณาว่ามีบุคลิก ท่าทาง เหมาะสม สมควรจะรับหน้าที่ต่อไปเป็นผู้คัดเลือก ทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยหมอเอฺยา และบางทีหมอเอฺยาก็จะให้ลูกเลี้ยงทำหน้าเอฺยา ต่างการฝึกเพื่อเป็นหมอเอฺยาในอนาคต
๓.ผีป่า เป็นกลุ่มผู้ชายในหมู่บ้านที่รับหน้าที่สมมุติเป็นผีป่าผู้ที่รับหน้าที่เป็นผีป่านี้จะต้องเป็นให้ครบสามปีเเล้วจึงเลิกได้ ติดต่อกันตามรอบที่ได้กล่าวข้างต้น คือ ทำติดต่อกันสามปี แล้วพัก ๑ ปี การเอยาเอาฮูปเอาฮอยครั้งต่อไปจึงสามมารถเปลี่ยนให้คนใหม่มาทำ หรือจะทำต่อก็ได้ ถ้ามิเช่นนั้นจะยังความเจ็บไข้ได้ป่วย ความโชคร้ายมาสู่ตนเองและญาติพี่น้องครัวเรือน
๔.พราน คนในหมู่บ้านสมมุติให้เป็นนายพราน ผู้ที่รับหน้าที่นายพรานนี้จะต้อมีเชื้อสายเป็นพรานในพิธีนี้ เช่น พ่อเคยเป็น ลูกก็เป็นต่จากพ่อ เป็นต้น
๕.หมาโหยง คนในหมู่บ้านสมมุติเป็นหมาของนายพราน ทำท่าทางทางเป็นหมาพรานดมกลิ่นหาฮูปฮอยที่ฝั่งไว้ หมาโหยงนี้งต้องสืบเชื้อสายมาจากพ่อ หรือตระกูล
๖.แก่คาย ใช้คนในหมู่บ้านรับหน้าที่ลากตะกร้าคาย
๗.แหล้ง (แหล้ง แปลว่า ผู้รับใช้ ช่วยตีน ช่วยมือ) คือ เป็นผู้ติดตามดูพิธีกรรมและร่วมรื่นเริงไปตามขบวน ทั้งฟ้อน รินสุราให้เพื่อในขบวน และประโคมดนตรีประกอบพิธีกรรมการเหยา ประกอบด้วย แคน ปี่ กระจับปี่(พิณ) สังข์ สะไนง์ กลองตุ้ม พังฮาด และ แส่ง

เมื่อสร้างเครื่องเสร็จแล้วคณะหมอเหยาพากันแห่ขบวนจากหมู่บ้านไปที่ลานวัดเพื่อทำการฝังอวัยวะเพศชายและหญิงที่มัดติดกันไว้บริเวณลานวัดรอบหอแจก (ศาลาการเปรียญ) นิยมฝังเป็นเลขคี่ เช่น ๕ หลุม ๗ หลุม ๙ หลุม เป็นต้น เรียกว่า “ฝังฮูป ฝังฮอย”
พอวันรุ่งขึ้น เรียกว่า “มื้อบุญ” เริ่มตั้งแต่ตอนเช้า จะมีการตีกลองตุ้มเพื่อเป็นสัญญาณรวม เรียกว่า “ตีกลองโฮมพล” หมอเหยาจะนำหน้าแห่ขบวนลงไปบริเวรลานวัดที่ได้ทำการฝังฮูปไว้ เมื่อมาถึงคณะผีป่าก็จะนอนทับบริเวณหลุมไว้ จากนั้นหมอเหยาก็เริ่มพิธีทำการเหยาเสี่ยงทายหาฮูปหาฮอยที่ฝังไว้ตามบริเวณลานวัดรอบ ๆ หอแจก เป็นทำนองสั้น ๆ ซ้ำไป ซ้ำมา คลอไปกับเสียงแคน และเสียงปี่ ทำนองผู้ไทน้อย ข้อความเนื้อหาของคำเอฺยาหยาบโลน ลามก ล้วนมีแต่เรื่องเกี่ยวกับเรื่องเพศ เพื่อหาฮูปที่ฝังไว้ที่ละหลุมจนเสี่ยงทายหาได้ครบตามจำนวนที่ฝังไว้

ตัวอย่าง คำเหยาเอาฮูปเอาฮอย
“พระพฤกษ์ เจ้าผู้สี้หีควายเชิญเจ้าลงเยอ
พระสหายเจ้าผู้สี้หีม้า เชิญเจ้าลงเยอ
พระหล้าน้อยเจ้าผู้สี้หีหมอยเชิญเจ้าลงเยอ
เชิญลงมาทางโตกอันเพิ้นหงาย เด้อแบ้นไคว (แบ้นไคว เเปลว่า อวัยวะเพศชาย เป็นคำที่มีความหมายเหมือนกัน ๒ คำต่อกัน) เฮย
เชิญลงมาทางคายอันเพิ้นตั้ง เด้อแบ้นไคว เฮย
ลงมาพร้อมพัดเสียงปี่ไม้แหงน เด้อแบ้นไคว เฮย
ลงมาพร้อมพัดเสียงแคนไม้แก้ว เด้อแบ้นไคว เฮย
ของกินเฮากะมีชู่เยื่อง เครื่องต้อนเฮากะมีทุกอัน เด้อแบ้นไคว เฮย
หวัน (หวัน แปลว่า ขวัญ) หีหึ้น (หึ้น แปลว่า ขึ้น) เทิงภูผีงแดด หวันแตดหึ้นเมิงฟ้าโอ่ยโคย หีฮัด(รัด)หี ฮอม(รอม แปลว่า แคบ) เฮย ฯลฯ

ในขณะเอฺยาก็จะมีการเสี่ยงทายหาฮูปหาฮอยที่ฝังไว้นั้นก็จะมีการเหยาเสี่ยงทายดูฝนฟ้าชลธาร์ เหตุการณ์บ้านเมือง ความอุดมสมบูรณ์ต่าง ๆ อันจะเกิดขึ้นในฤดูการใหม่ที่จะมาถึงนี้ จากเต่า (เครื่องเสี่ยงทาย)

ตัวอย่าง คำเอฺยาเสี่ยงทาย
“ฝนฟ้า น้ำตากล้าเฮาซุ่มบ่ไทเฮา เฮย
คันฝนฟ้าเมืองบ้านเฮาละ (ละ คือ จะ) ฮุ่ง เห้อ (เห้อ คือ ให้) ต่าวโห (โห คือ หัว) มา เห้อต่าวตามาสู่เด้อแบ้นไคว เฮย
คันตาหลักเห้อ(เห้อ คือ ให้) เบิ่งเนอ (เนอ คือ ใน) เด้อแบ้นไคว เฮย
คันตาเสอ(เสอ คือ ใส) เห้อ (เห้อ คือ ให้) เบิ่งเนาะ (เนาะ คือ นอก) เด้อแบ้นไคว เฮย
สามหนเฮาจังเชื่อ คันสามเทื่อเฮาจังเอา เด้อแบ้นไคว เฮย”
ฯลฯ

เมื่อเหยาได้เวลาพอสมควรแล้ว หมอเหยาก็จะเป่ามนต์ไล่ผีป่าให้เคลื่อนย้ายออกไป โดยใช้สาโทรินใส่กระดองเต่าในกระดงเต่ามีแบ้นหมาเยาอยู่ จากนั้นร่ายคาถามนต์ยำสำเนียงภาษา “ลาว” เป่าใส่เหล้าแล้วอมเหล้าพ้นขับไล่ผีป่าให้ออกไป จากนั้นพรานก็จะบอกให้หมา ดมกลิ่นเพื่อหาฮูปหาฮอยที่ฝังไว้ แล้วทำการขุดเอาฮูปขึ้นมาด้วย “หนอ” แล้วแห่ไปหลุมต่อไป กระทำเช่นนี้จนครบจำนวนหลุมที่ฝังไว้

เมื่อเหยา ครบทุกหลุมแล้ว หมอเหยาก็จะฉีกแห หรือตาข่ายให้เป็นเส้นเชือก ยาว ๆ ล้อมเป็นวงเพื่อให้คนที่ร่วมพิธีเข้าไปในวงนั้นแล้วทำการเหยาปัดรังควาญ สิ่งชั่วร้าย ออกไปจากร่างกายของผู้ที่มาร่วมพิธี จากนั้นก็จะทำการไล่ผีป่าให้กลับไปยังบ้านเมืองของตนโดยการร่ายมนต์คาถาจากนั้นผู้ที่สมมุติเป็นผีป่าก็จะวิ่งหนีแตกกระจัดกระเจิงออกไปจากวัดเป็นอันเสร็จ

ตัวอย่าง ความเป่า
“มื้อยังน้อยหีมึงสังมาขาว
ใหญ่เป็นสาวหีมึงสังมาก่ำ
ก่ำก็บ่ก่ำแท้ แหล้ก็บ่แหล้หลาย
พอเป็นสามแจสี่แจ อีหีลายกับแก้
อีหีลายดำคราม ฯลฯ อม สะหะ”

เมื่อเสร็จพิธีแล้ว เครื่องคายต่างๆ เช่น เมล็ดฝ้ายก็จำทำการหว่านบริเวณริมรั่ววัด หรือถ้ามีคนต้องการก็สามารถนำไปปลูกได้ เชื่อว่าจะให้ผลผลิตดี อวัยวะเพศ หรือ ฮูป ก็จะนำไปแขวนไว้ที่ ๆ เลี้ยงไหม นำไปแช่น้ำอาให้เด็กบ้าง ชาวผู้ไทเชื่อว่าจะให้ผลดีศิริมงคลแต่คนในครอบครัว และเรือกสวนไร่นา ทำให้มีผลผลิตอุดมสมบูรณ์

บทความโดย : นายปริวรรต ไวสู้ศึก และ นายชัยวัฒน์ โกพลรัตน์

ภาพถ่าย : พิธีเหยาเอาฮูปเอาฮอย บ้านหนองโอ อ.หนองสูง จ.มุกดาหาร ๑๕ เมษายน ๒๕๕๖